Rối loạn tâm thần sau sinh • Bệnh lý mất ngủ

Rối loạn tâm thần sau sinh

Sau khi trải qua quá trình vượt cạn đầy vất vả, các mẹ còn trải qua giai đoạn nuôi con sơ sinh. Đối với các mẹ, đặc biệt là những mẹ sinh con lần đầu, đây thực sự là một trải nghiệm khó quên do những vất vả trong quá trình nuôi con. Dưới những áp lực đó, không ít mẹ đã rơi vào tình trạng rối loạn tâm thần sau sinh, mà về lâu dài có thể dẫn đến trầm cảm, loạn thần với những hậu quả khôn lường.

Theo các nghiên cứu của Kendell và cộng sự (1987) và của Rohde (1993), tỷ lệ phụ nữ sau lần sinh con thứ nhất mắc chứng rối loạn tâm thần là 77,9%, số trường hợp nặng phải nhập viện để điều trị tâm thần là 2/1000 lần sinh. Từ đó có thể thấy rằng tình trạng rối loạn tâm thần là một vấn đề rất phổ biến.

Những biểu hiện của rối loạn tâm thần sau sinh

Phụ nữ mắc rối loạn tâm thần sau sinh thường rơi vào những tình trạng sau:

Biểu đồ rối loạn tâm thần sau sinh

1. Hội chứng buồn sau sinh

Hội chứng Buồn sau sinh (Postpartum Blues, Baby Blues) hay còn gọi là “Hội chứng ngày thứ 3”, thường gặp ở 50 – 85% các mẹ trong 2 tuần đầu sau khi sinh. Như tên gọi, hội chứng này thường xảy ra từ ngày thứ 3 sau khi sinh con, cùng lúc với việc có sữa và thường chỉ diễn ra trong vòng 2 tuần.

Các biểu hiện của hội chứng Buồn sau sinh:

  • Tâm lý dao động.
  • Buồn rầu.
  • Khóc mà không rõ lý do.
  • Dễ cáu gắt.
  • Giảm tập trung.
  • Cảm thấy bị quá sức.
  • Ăn không ngon.
  • Khó ngủ.

Ngoài ra, các mẹ ở giai đoạn này còn nảy sinh những cảm xúc không ổn định như bận tâm quá mức về cơ thể, cuối cùng là cảm giác mơ hồ hoặc có thái độ muốn tạo sự chú ý của người khác về mình.

Những cảm xúc này là bình thường và sẽ biến mất đi nhanh chóng. Tuy nhiên nếu diễn ra nhiều hơn hai tuần, nhiều khả năng bệnh đã diễn biến xấu và khả năng đã trở thành Trầm cảm sau sinh.

2. Trầm cảm sau sinh

Hội chứng Trầm cảm sau sinh (Postpartum Depression), thường gặp ở 15% các mẹ trong năm đầu tiên sau khi sinh.

Các biểu hiện ban đầu giống với hội chứng Buồn sau sinh, tuy nhiên ở Trầm cảm sau sinh thì những biểu hiện này mạnh mẽ và kéo dài hơn, ảnh hưởng trực tiếp tới hành vi nuôi con và những việc thường ngày.

Ngoài những biểu hiện nặng và mạnh hơn của hội chứng Buồn sau sinh, Trầm cảm sau sinh còn có thể gặp một số biểu hiện tiêu cực sau:

  • Mất hứng thú với con.
  • Chán ghét con.
  • Sợ mình làm tổn thương con.
  • Có những ý nghĩ hãm hại con.
  • Cảm thấy nhục nhã, tội lỗi, không còn giá trị gì.
  • Không còn động cơ trong cuộc sống.
  • Mất ham muốn tình dục.
  • Nghĩ đến cái chết và tự sát.

Người mẹ mắc chứng Trầm cảm sau sinh nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, sẽ biến chuyển thành trầm cảm kinh niên, nặng hơn là rối loạn tâm thần, có khả năng làm hại chính bản thân mình và những người xung quanh.

3. Loạn thần sau sinh

Loạn thần sau sinh (Postpartum Psychosis) là một loại trầm cảm nặng kết hợp với loạn thần cực kỳ nguy hiểm và cần phải được nhập viện ngay để điều trị.

Hội chứng này khá hiếm gặp, theo thống kê hay gặp phải ở 2/1000 mẹ trong 3 tháng đầu tiên sau khi sinh.

Thường xuất hiện vào ngày thứ 5 đến ngày thứ 25 sau khi sinh, dấu hiệu của Loạn thần sau sinh là

  • Lú lẫn, mất phương hướng.
  • Khí sắc dao động.
  • Hoang tưởng, ảo giác.

Tình trạng lú lẫn là biểu hiện của sự dao động nặng nề về ý thức. Khí sắc biến động từ mệt mỏi, sững sờ đến hưng phấn quá độ, hoặc hỗn hợp những cảm xúc đó, đi kèm với một sự lo âu dữ dội. Ngoài ra xuất hiện một loạt những ảo giác, hoang tưởng có thể dẫn đến những hành động hoàn toàn vượt kiểm soát.

Các mẹ rơi vào tình trạng này cho rằng con không thực sự tồn tại, hoặc lẫn lộn giới tính của con, hoặc nghĩ con đang là mục tiêu bị bắt cóc hay hãm hại, hoặc thấy con hay người thân là hiện thân của quái vật hay ma quỷ. Những hoang tưởng, ảo giác này dẫn đến xu hướng hãm hại con và những người xung quanh hoặc thực hiện hành vi tự tử.

Nguyên nhân rối loạn tâm thần sau sinh

Các nhà nghiên cứu cho rằng, có 3 yếu tố gây nên tình trạng Rối loạn tâm thần ở phụ nữ sau sinh.

1. Rối loạn hormone

Sau khi sinh, nồng độ Estrogen, Progesteron, Endorphins và các hormone khác giảm đột ngột là nhân tố kích hoạt cho hội chứng trầm cảm, giống như cách chúng ảnh hưởng đến tâm lý các mẹ khi đến kỳ kinh nguyệt.

Một loại hormone khác là hormone tuyến giáp Thyroid cũng bị giảm nhanh, sự thiếu hụt hormone này cũng gây những triệu chứng tương tự như trầm cảm.

2. Vấn đề tâm lý

Sau khi sinh, người phụ nữ cũng phải đối mặt với rất nhiều vấn đề về cơ thể lẫn tâm lý. Những đau đớn phải trải qua do quá trình sinh con có thể kéo dài một vài tuần sau sinh. Các mẹ đôi khi cảm thấy người mình trở nên xấu xí và không còn sự hấp dẫn nữa.

Các mẹ mới sinh con lần đầu có thể bị lo lắng quá độ do còn thiếu kinh nghiệm nuôi dạy con.

Không chỉ có vậy, các mẹ còn có thể phải chịu áp lực tâm lý từ phía người thân do cảm thấy mình không nhận được sự cảm thông chia sẻ, không nhận được những sự hỗ trợ khi cần thiết hay những bất đồng quan điểm về phương pháp chăm sóc con.

Những ảnh hưởng tâm lý này là những tác nhân khiến cho Rối loạn tâm thần sau sinh tiến triển trầm trọng thêm. Về lâu về dài nếu không có biện pháp giải quyết sẽ gây ra những chấn thương tâm lý và có xu hướng thành Trầm cảm nặng.

3. Thay đổi thói quen sinh hoạt

Giấc ngủ của các mẹ thường bị chia nhỏ do phải liên tục cho con ăn và vệ sinh. Nếu như sau khi cho bé ăn, các mẹ không thể ngủ được hoặc ngủ mơ màng, không sâu thì cơ thể sẽ càng ngày càng mệt mỏi, căng thẳng.

Ngoài ra, sau khi sinh con, các mẹ phải kiêng cữ khá nhiều để giữ được sức khỏe cho bản thân mình và cho con. Việc thay đổi những thói quen sinh hoạt và chế độ ăn uống này một cách miễn cưỡng có thể tạo ra những áp lực nhất định cho các mẹ, buộc các mẹ phải tự thay đổi để thích nghi.

Đặc biệt một số quan niệm kiêng cữ sai lầm có thể ảnh hưởng trầm trọng đến tâm lý cũng như thể chất của mẹ. Ví dụ như phải kiêng vận động hoàn toàn có thể khiến khí huyết không lưu thông mà suy nhược cơ thể; hay tuyệt đối không được sử dụng TV, báo chí, điện thoại có thể gây ức chế tâm lý do thiếu tiếp xúc với xã hội bên ngoài v..v…

Những yếu tố trên cũng là những nguyên nhân gây ra Stress và Rối loạn giấc ngủ.

Loạn thần sau sinh: nên tập trung tăng cường chất lượng giấc ngủ

Có một vòng xoáy nguy hiểm đó là khi mắc phải chứng Rối loạn trầm cảm sau sinh có thể dẫn tới Rối loạn giấc ngủ, nhưng ngược lại Rối loạn giấc ngủ lại khiến các triệu chứng Rối loạn trầm cảm sau sinh trở nên trầm trọng hơn.

Posmontier khuyên các bà mẹ sau sinh nên chú ý vào tầm quan trọng của giấc ngủ. Các bà mẹ có thể lên kế hoạch sao cho các thành viên khác trong gia đình có thể giúp đỡ chăm sóc bé vào ban đêm.

Nếu có thể, các mẹ nên chợp mắt một chút vào ban ngày, hoặc ít nhất là sắp xếp để được ngủ một giấc dài vào cuối tuần. Các mẹ cũng nên tranh thủ ngủ khi em bé đã và đang ngủ.

Các mẹ cũng nên tập thể dục nhẹ vào ban ngày. Ngay cả khi chỉ đi bộ trong 15 phút cũng có thể giúp bạn thư giãn và ngủ tốt hơn. Hãy tạo cho mình thói quen có thể ngủ được ngay sau khi buộc phải thức dậy để chăm bé. Ví dụ như thói quen có thể dễ dàng tiếp tục ngủ sau khi đã thay tã hoặc cho trẻ ăn đêm.

Tuy nhiên để áp dụng được những điều trên đôi khi không phải dễ dàng trên thực tế!

Làm sao để ngủ ngắn nhưng vẫn chất lượng?

Giấc ngủ giúp cơ thể lấy lại những năng lượng đã mất để tiếp tục những hoạt động trong ngày. Tuy vậy, ngay cả khi đã sắp xếp được thời gian ngủ, các mẹ cũng không phải có thể dễ dàng ngủ được, đặc biệt là khi đã có những dấu hiệu của tình trạng Rối loạn giấc ngủ.

Làm thể nào để các mẹ vẫn có được một giấc ngủ chất lượng – dù ngắn nhưng sâu giấc, tỉnh táo sảng khoái khi tỉnh dậy và có ngưỡng chịu đựng áp lực tốt hơn?

Trước hết chúng ta cần tìm hiểu bản chất của Stress và Rối loạn giấc ngủ.

Gốc của Stress, rối loạn trầm cảm và mất ngủ

Theo Đông Y, tác động của các yếu tố tâm lý sẽ làm cho Ngũ tạng bị tổn thương, cụ thể:

  • Tư lự, ưu phiền quá mức gây nên TÂM TỲ YẾU, biểu hiện là mất ngủ, hoảng hốt, tim hồi hộp, hay quên, chân tay rũ mỏi, ăn uống kém.
  • Uất ức phiền não gây ra CAN KHÍ UẤT KẾT, biểu hiện là mất ngủ, đầy tức sườn ngực, ợ hơi, cáu gắt, ngủ hay chiêm bao linh tinh.
  • Căng thẳng, mất bình tĩnh gây ra VỊ KHÍ KHÔNG ĐIỀU HÒA, biểu hiện là mất ngủ, đầy tức bụng, ợ hơi.
  • Suy nghĩ quá độ gây ra THẬN ÂM HƯ, biểu hiện là mất ngủ, buồn bực, ù tai, đau lưng, phụ nữ có khí hư.
  • Phụ nữ sau sinh, hoặc lao động quá sức gây ra SUY NHƯỢC CƠ THỂ (tổn thương tất cả các tạng), biểu hiện là tất cả các triệu chứng trên.

Như vậy những rối loạn về tâm thần chỉ là những triệu chứng bên ngoài. Cần phải điều hòa các tạng trên nhằm nâng cao khả năng chống chịu trước các tác nhân gây ảnh hưởng tâm lý và ngoài ra cần phải nâng cao sức khỏe của cơ thể.

Nguồn:

  1. Evelyn Attia, Jennifer Downey và Michelle Oberman, Postpartum psychoses, Postpartum mood disorders, 1999, p 99 – 113.
  2. Julien Daniel Guelfi, Intrications médico-psychiatriques, Psychiatrie, Presses Universitaires de France, 1999, p 611 – 614.
  3. Ruta Nomacs và Lee Cohen, Postpartum psychiatric syndromes, Comprehensive textbook of psychiatry, Lippincott Williams and Wilkins, 2000, p 1276 – 1283.
  4. BS Nguyễn Nguyên Thục Minh, Bác sĩ điều trị – Khoa nội trú nữ – BVTT- Rối loạn tâm thần sau sinh. http://www.bvtt-tphcm.org.vn/n-vn-1260-0/loan-tam-than-thuc-the/roi-loan-tam-than-sau-sinh.html